Ból ucha: Lekarz rodzinny, laryngolog czy SOR? Decyduj mądrze!

Ból ucha potrafi być niezwykle uciążliwy i niepokojący, a jego nagłe pojawienie się często rodzi pytanie: do jakiego lekarza należy się udać? Ten artykuł to praktyczny przewodnik, który pomoże Ci podjąć właściwą decyzję od wizyty u lekarza rodzinnego, przez konsultację z laryngologiem, aż po sytuacje wymagające natychmiastowej interwencji na Szpitalnym Oddziale Ratunkowym. Pamiętaj, szybka i właściwa ocena sytuacji jest kluczowa dla Twojego zdrowia i pozwala uniknąć poważniejszych komplikacji.

Gdzie szukać pomocy przy bólu ucha: szybki przewodnik po lekarzach i sytuacjach alarmowych

Ból ucha nie daje spokoju? Gdzie szukać natychmiastowej pomocy? Dlaczego ból ucha to sygnał, którego nie można ignorować?

Kiedy ucho zaczyna boleć, często bagatelizujemy ten objaw, licząc na to, że "samo przejdzie". Jednak jako Sylwia Wróblewska, chciałabym Cię przestrzec: bólu ucha nigdy nie należy lekceważyć. Jest to sygnał wysyłany przez organizm, który może wskazywać na infekcję lub inne schorzenie wymagające interwencji medycznej. Nieleczone zapalenie ucha, zwłaszcza środkowego, może prowadzić do szeregu poważnych powikłań. Mówimy tu o ryzyku perforacji błony bębenkowej, zapaleniu wyrostka sutkowatego, porażeniu nerwu twarzowego, zapaleniu błędnika, a nawet groźnych powikłaniach wewnątrzczaszkowych, takich jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Dlatego tak ważne jest, aby szybko zidentyfikować przyczynę i podjąć odpowiednie leczenie.

Krótki przewodnik po specjalistach: kto jest kim w leczeniu uszu?

Zanim zagłębimy się w szczegóły, warto zrozumieć, kto jest kim w świecie medycyny, jeśli chodzi o problemy z uszami. To pomoże Ci podjąć świadomą decyzję, gdzie szukać pomocy.

Lekarz rodzinny (POZ) / Pediatra: To Twój pierwszy punkt kontaktu w większości przypadków. Lekarz rodzinny (lub pediatra w przypadku dzieci) ma szeroką wiedzę i jest w stanie zdiagnozować oraz leczyć najczęstsze przyczyny bólu ucha. Jeśli sytuacja będzie wymagała specjalistycznej opieki, to właśnie on wystawi Ci skierowanie.

Laryngolog (Otolaryngolog): To specjalista zajmujący się chorobami ucha, nosa, gardła i krtani. Jeśli ból ucha jest nawracający, leczenie u lekarza rodzinnego nie przynosi efektów, lub pojawiają się inne, bardziej złożone objawy, takie jak niedosłuch czy szumy uszne, laryngolog będzie właściwym adresem.

Szpitalny Oddział Ratunkowy (SOR): SOR to miejsce przeznaczone dla nagłych, ostrych stanów zagrożenia zdrowia. W przypadku bólu ucha, na SOR należy się udać tylko wtedy, gdy towarzyszą mu objawy alarmowe, które mogą świadczyć o poważnym i pilnym problemie.

Pierwszy krok: Kiedy lekarz rodzinny jest najlepszym rozwiązaniem?

Objawy, z którymi warto zacząć od lekarza pierwszego kontaktu

W większości przypadków, gdy doświadczasz bólu ucha, pierwszym i najwłaściwszym krokiem jest wizyta u lekarza rodzinnego. To on jest w stanie ocenić sytuację i wdrożyć odpowiednie leczenie. Oto typowe objawy, przy których należy udać się do lekarza pierwszego kontaktu:

• Ostry, nagły ból ucha, który pojawił się niedawno.
• Uczucie zatkania ucha, któremu towarzyszy ból.
• Gorączka, szczególnie jeśli nie jest bardzo wysoka i nie towarzyszą jej inne niepokojące objawy.
• Dyskomfort lub swędzenie w uchu, które może wskazywać na zapalenie ucha zewnętrznego.
• Ból ucha po przeziębieniu lub infekcji górnych dróg oddechowych często jest to ostre zapalenie ucha środkowego, najczęstsza przyczyna bólu ucha.

Jak wygląda wizyta i diagnoza w gabinecie POZ? Badanie otoskopem

Podczas wizyty u lekarza rodzinnego z powodu bólu ucha, lekarz najpierw przeprowadzi szczegółowy wywiad. Zapyta o charakter bólu, jego nasilenie, czas trwania, towarzyszące objawy (gorączka, katar, kaszel, problemy ze słuchem) oraz o przebyte choroby. Kluczowym elementem diagnostyki jest badanie otoskopem, czyli wziernikowanie ucha. Pozwala ono ocenić stan przewodu słuchowego zewnętrznego oraz błony bębenkowej, która jest często wskaźnikiem stanu ucha środkowego. Lekarz może również zbadać nos, gardło oraz węzły chłonne, ponieważ infekcje w tych obszarach często są ze sobą powiązane.

Jakie leczenie może zaleczyć lekarz rodzinny i kiedy spodziewać się poprawy?

Na podstawie diagnozy, lekarz POZ może zalecić różne formy leczenia. Najczęściej są to leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, które pomagają złagodzić objawy. W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy podejrzewa się infekcję bakteryjną (np. ostre zapalenie ucha środkowego, szczególnie u dzieci poniżej 6. miesiąca życia z objawami alarmowymi), może zostać przepisany antybiotyk. Często zaleca się również krople do ucha. Poprawy można spodziewać się zazwyczaj w ciągu kilku dni od rozpoczęcia leczenia. Jeśli ból nie ustępuje, nasila się lub pojawiają się nowe, niepokojące objawy, koniecznie należy ponownie zgłosić się do lekarza.

Wizyta u specjalisty: Kiedy ból ucha wymaga laryngologa?

Skierowanie do laryngologa: jakie objawy powinny cię zaniepokoić?

Chociaż lekarz rodzinny jest pierwszym punktem kontaktu, istnieją sytuacje, w których konieczna jest konsultacja ze specjalistą laryngologiem. Lekarz POZ wystawi Ci skierowanie, jeśli zauważy następujące objawy lub okoliczności:

• Leczenie u lekarza rodzinnego nie przynosi efektów po kilku dniach, a ból utrzymuje się lub nasila.
• Ból ucha jest nawracający, pojawia się często i bez wyraźnej przyczyny.
• Występuje niedosłuch, który nie ustępuje po wyleczeniu infekcji.
• Pojawiają się szumy uszne, które są uciążliwe lub utrzymują się przez dłuższy czas.
• Masz zawroty głowy lub problemy z równowagą, które mogą wskazywać na problemy z uchem wewnętrznym.
• Przyczyna dolegliwości jest niejasna, a badanie otoskopowe nie daje jednoznacznej diagnozy.
• Stwierdzono perforację błony bębenkowej (pęknięcie), która wymaga specjalistycznego leczenia.

Nawracający ból ucha, szumy uszne i niedosłuch: sygnały dla specjalisty

Jeśli zmagasz się z przewlekłymi problemami z uszami, takimi jak nawracający ból, uporczywe szumy uszne czy postępujący niedosłuch, to są to bezpośrednie wskazania do wizyty u laryngologa. W takich sytuacjach, nawet bez skierowania od lekarza rodzinnego (choć zawsze warto je mieć), warto umówić się na konsultację. Laryngolog dysponuje specjalistycznym sprzętem i wiedzą, aby dokładnie zdiagnozować i leczyć te złożone problemy, które mogą mieć różne podłoże, od przewlekłych stanów zapalnych po uszkodzenia nerwów słuchowych.

Czym różni się diagnostyka laryngologiczna od tej u lekarza POZ?

Diagnostyka u laryngologa jest znacznie bardziej szczegółowa i zaawansowana niż ta przeprowadzana w gabinecie lekarza rodzinnego. Oprócz standardowego wywiadu i otoskopii, laryngolog może zlecić szereg dodatkowych badań. Do najważniejszych należą: audiometria (badanie słuchu, które pozwala ocenić stopień i rodzaj niedosłuchu), tympanometria (ocena funkcji ucha środkowego i błony bębenkowej), a także badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI). Te zaawansowane metody diagnostyczne pozwalają na dokładne zlokalizowanie problemu i postawienie precyzyjnej diagnozy, co jest kluczowe dla skutecznego leczenia.

Sytuacje alarmowe: Kiedy z bólem ucha jechać prosto na SOR?

Czerwone flagi: objawy, które wymagają natychmiastowej interwencji medycznej

Istnieją sytuacje, w których ból ucha jest sygnałem alarmowym i wymaga natychmiastowej interwencji medycznej na Szpitalnym Oddziale Ratunkowym (SOR). Nie ma tu miejsca na zwłokę szybka pomoc może zapobiec poważnym konsekwencjom. Oto objawy, które powinny skłonić Cię do natychmiastowego udania się na SOR:

• Bardzo silny, nagły ból ucha, któremu towarzyszy wysoka gorączka i wymioty.
• Uraz głowy lub ucha (np. po upadku, uderzeniu, wypadku komunikacyjnym).
• Wyciek krwistej lub ropnej wydzieliny z ucha, zwłaszcza jeśli jest obfity.
• Nagła utrata słuchu (jednostronna lub obustronna).
• Sztywność karku, światłowstręt lub inne objawy neurologiczne.
• Zaburzenia równowagi, silne zawroty głowy, niemożność utrzymania pionowej pozycji.
• Porażenie nerwu twarzowego (np. opadający kącik ust, problem z zamknięciem oka po stronie bolącego ucha).
• Podejrzenie obecności ciała obcego w uchu, którego nie da się łatwo usunąć.

Ból ucha po urazie głowy: dlaczego to bezwzględne wskazanie do wizyty na SOR?

Ból ucha, który pojawia się po urazie głowy, jest zawsze sygnałem alarmowym i wymaga natychmiastowej oceny na SOR. Uraz głowy może prowadzić do pęknięcia kości czaszki, uszkodzenia struktur ucha środkowego lub wewnętrznego, a nawet krwawienia wewnątrzczaszkowego. W takich sytuacjach istnieje ryzyko poważnych powikłań neurologicznych, a nawet zagrożenia życia. Lekarze na SOR przeprowadzą niezbędne badania obrazowe (np. tomografię komputerową), aby wykluczyć poważne uszkodzenia i wdrożyć odpowiednie leczenie.

Wysoka gorączka, wymioty, wyciek z ucha: nie czekaj, działaj!

Połączenie bardzo silnego bólu ucha z wysoką gorączką, wymiotami lub wyciekiem ropnej czy krwistej wydzieliny to klasyczne objawy, które wskazują na zaawansowaną infekcję lub poważne powikłanie. Taki stan może świadczyć o rozprzestrzenianiu się infekcji poza ucho środkowe, np. na wyrostek sutkowaty (zapalenie wyrostka sutkowatego) lub nawet do wnętrza czaszki. Wymaga to pilnej diagnostyki, często z podaniem dożylnych antybiotyków i monitorowaniem stanu pacjenta. Nie ignoruj tych sygnałów Twoje zdrowie jest najważniejsze.

Ciało obce w uchu: co robić, a czego absolutnie unikać?

Jeśli podejrzewasz, że w Twoim uchu (lub uchu dziecka) znajduje się ciało obce, niezwłocznie udaj się na SOR lub do najbliższej placówki medycznej. Samodzielne próby usunięcia ciała obcego, zwłaszcza za pomocą patyczków higienicznych czy pęsety, mogą spowodować wepchnięcie go głębiej, uszkodzenie błony bębenkowej lub przewodu słuchowego, a nawet wywołać krwawienie i infekcję. Lekarze na SOR dysponują odpowiednim sprzętem i doświadczeniem, aby bezpiecznie i skutecznie usunąć ciało obce, minimalizując ryzyko powikłań.

Ból ucha u dziecka: przewodnik dla rodziców

Dlaczego dzieci chorują częściej? Kluczowa rola budowy anatomicznej

Jako rodzic, zapewne dobrze wiesz, jak często dzieci zmagają się z bólem ucha. To nie przypadek. Główną przyczyną jest specyficzna budowa anatomiczna trąbki słuchowej u dzieci. Jest ona krótsza, szersza i bardziej pozioma niż u dorosłych, co ułatwia bakteriom i wirusom przedostawanie się z nosogardła do ucha środkowego. Dodatkowo, układ odpornościowy dziecka nie jest jeszcze w pełni rozwinięty, co czyni je bardziej podatnymi na infekcje górnych dróg oddechowych, które często poprzedzają zapalenie ucha.

Jak rozpoznać ból ucha u niemowlaka i małego dziecka?

Rozpoznanie bólu ucha u niemowląt i małych dzieci, które nie potrafią jeszcze mówić, może być wyzwaniem. Warto zwrócić uwagę na następujące objawy:

• Niepokój i płaczliwość, zwłaszcza w nocy lub podczas karmienia (ssanie może nasilać ból).
• Gorączka, często bez innych wyraźnych objawów infekcji.
• Brak apetytu lub niechęć do jedzenia.
• Chwytanie się za ucho, pocieranie ucha lub wkładanie palców do ucha.
• Problemy ze snem, częste wybudzanie się z płaczem.
• Wyciek z ucha (ropny lub krwisty) to już zazwyczaj zaawansowana infekcja.
• Zmiana zachowania, apatia, osłabienie.

Pediatra, laryngolog dziecięcy czy SOR: jak podjąć właściwą decyzję?

Decyzja o tym, do którego lekarza udać się z dzieckiem, zależy od nasilenia objawów i wieku dziecka:

• Pediatra (lekarz rodzinny): W większości przypadków bólu ucha u dziecka, zwłaszcza jeśli nie ma objawów alarmowych, należy udać się do pediatry. On oceni stan ucha i wdroży odpowiednie leczenie.
• Laryngolog dziecięcy: Skierowanie do laryngologa dziecięcego jest wskazane, jeśli dziecko ma nawracające zapalenia ucha, przewlekły wysięk z ucha, niedosłuch, lub gdy leczenie u pediatry nie przynosi poprawy.
• SOR: Na Szpitalny Oddział Ratunkowy należy jechać natychmiast, jeśli dziecko ma:
  • Poniżej 6. miesiąca życia z gorączką powyżej 38°C i/lub wyciekiem z ucha w takich przypadkach często konieczna jest natychmiastowa antybiotykoterapia.
  • Bardzo silny ból ucha, którego nie da się opanować lekami przeciwbólowymi.
  • Wysoką gorączkę (powyżej 39°C) z dreszczami, wymiotami, sztywnością karku.
  • Wyciek ropnej lub krwistej wydzieliny z ucha.
  • Podejrzenie urazu ucha lub głowy.
  • Podejrzenie ciała obcego w uchu.

Zanim dotrzesz do lekarza: Jak złagodzić ból?

Bezpieczne domowe sposoby na ból ucha: co naprawdę działa?

Zanim dotrzesz do lekarza, możesz spróbować złagodzić ból ucha, stosując bezpieczne i sprawdzone metody. Pamiętaj, że są to tylko sposoby na tymczasowe ulżenie, a nie leczenie przyczyny:

• Ciepłe okłady: Przyłóż ciepły (nie gorący!) kompres, termofor owinięty w ręcznik lub butelkę z ciepłą wodą do bolącego ucha. Ciepło może pomóc zmniejszyć ból i rozluźnić mięśnie.
• Uniesienie głowy podczas snu: Spanie z głową uniesioną na dodatkowej poduszce może pomóc zmniejszyć ucisk w uchu i złagodzić ból.
• Nawilżanie powietrza: Jeśli ból ucha towarzyszy infekcji dróg oddechowych, nawilżacz powietrza w sypialni może pomóc w udrożnieniu zatok i zmniejszeniu ucisku.
• Delikatne żucie gumy: U dorosłych i starszych dzieci żucie gumy może pomóc w otwarciu trąbki słuchowej i wyrównaniu ciśnienia, co czasem przynosi ulgę.

Ostrzeżenie: Unikaj niesprawdzonych metod, takich jak wlewanie do ucha nieznanych płynów, które mogą pogorszyć sytuację.

Leki przeciwbólowe dostępne bez recepty: jak je stosować?

Najskuteczniejszym sposobem na szybkie złagodzenie bólu ucha przed wizytą u lekarza są ogólnodostępne leki przeciwbólowe i przeciwzapalne. Możesz sięgnąć po paracetamol lub ibuprofen. Zawsze stosuj je zgodnie z ulotką, przestrzegając zalecanych dawek i odstępów między dawkami, szczególnie w przypadku dzieci, gdzie dawkowanie zależy od wagi. Jeśli ból jest bardzo silny lub nie ustępuje po lekach, nie zwlekaj z wizytą u lekarza.

Czego unikać? Mity i niebezpieczne praktyki w leczeniu bólu ucha

Wokół leczenia bólu ucha krąży wiele mitów i niebezpiecznych praktyk, które mogą przynieść więcej szkody niż pożytku. Jako Sylwia Wróblewska, stanowczo odradzam:

• Wkładanie czosnku, cebuli, olejków eterycznych do ucha: Te metody nie mają potwierdzonej skuteczności, a mogą podrażnić delikatną skórę przewodu słuchowego, wywołać reakcję alergiczną, a nawet doprowadzić do infekcji.
• Używanie patyczków higienicznych do czyszczenia wnętrza ucha: Patyczki nie czyszczą ucha, a jedynie wpychają woskowinę głębiej, tworząc korek, który może nasilać ból i prowadzić do infekcji. Mogą również uszkodzić błonę bębenkową.
• Wlewanie ciepłej oliwy lub innych płynów do ucha bez konsultacji z lekarzem: Jeśli błona bębenkowa jest perforowana, takie działanie może wprowadzić infekcję do ucha środkowego.
• Ignorowanie bólu: Jak już wspomniałam, ból ucha to sygnał, którego nie wolno lekceważyć. Odwlekanie wizyty u lekarza może prowadzić do poważnych powikłań.

Zrozumieć wroga: Najczęstsze przyczyny bólu ucha

Zapalenie ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego: czym się różnią?

Ból ucha może mieć różne źródła, a jego lokalizacja często wskazuje na konkretny rodzaj zapalenia:

Zapalenie ucha zewnętrznego: Dotyczy przewodu słuchowego zewnętrznego. Często jest wywołane przez bakterie lub grzyby, sprzyja mu wilgoć (np. po kąpieli w basenie stąd nazwa "ucho pływaka") lub urazy (np. patyczkiem higienicznym). Objawia się silnym bólem nasilającym się przy dotykaniu ucha, swędzeniem, a czasem wyciekiem.

Zapalenie ucha środkowego: To najczęstsza przyczyna bólu ucha, szczególnie u dzieci. Zwykle jest wynikiem infekcji wirusowej lub bakteryjnej, która przedostaje się z nosogardła przez trąbkę słuchową. Objawy to pulsujący ból, uczucie zatkania, niedosłuch, gorączka. Nieleczone może prowadzić do perforacji błony bębenkowej.

Zapalenie ucha wewnętrznego (błędnika): Jest znacznie rzadsze i poważniejsze. Może być powikłaniem zapalenia ucha środkowego lub infekcji wirusowej. Objawia się silnymi zawrotami głowy, nudnościami, wymiotami, zaburzeniami równowagi, a czasem niedosłuchem i szumami usznymi. Wymaga pilnej interwencji medycznej.

Zatkane ucho woskowiną: popularny problem, proste rozwiązanie

Jedną z najczęstszych, a jednocześnie najmniej groźnych przyczyn bólu ucha i niedosłuchu jest zatkanie ucha woskowiną. Woskowina jest naturalną wydzieliną, która chroni przewód słuchowy, ale jej nadmiar lub niewłaściwe usuwanie (np. patyczkami higienicznymi, które wpychają ją głębiej) może prowadzić do powstania korka woskowinowego. Objawy to uczucie zatkania, pogorszenie słuchu, a czasem ból. Rozwiązaniem są specjalne krople rozpuszczające woskowinę lub profesjonalne płukanie ucha przez lekarza. Nigdy nie próbuj samodzielnie usuwać korka woskowinowego ostrymi przedmiotami!

Ból rzutowany: Kiedy ucho boli od zęba, zatok lub stawu skroniowo-żuchwowego?

Nie zawsze ból odczuwany w uchu pochodzi bezpośrednio z ucha. Często mamy do czynienia z tzw. bólem rzutowanym, czyli bólem, który jest odczuwany w jednym miejscu, ale jego źródło znajduje się gdzie indziej. Ucho jest unerwione przez wiele nerwów, które unerwiają również inne obszary głowy i szyi. Przykłady bólu rzutowanego to:

• Ból od zębów: Próchnica, zapalenie miazgi, ropień zęba lub ósemki mogą powodować promieniujący ból do ucha.
• Problemy ze stawem skroniowo-żuchwowym (TMJ): Dysfunkcje tego stawu (np. zgrzytanie zębami, zaciskanie szczęki) często objawiają się bólem w okolicy ucha, szczęki, a nawet głowy.
• Zapalenie zatok: Infekcje zatok mogą powodować ucisk i ból promieniujący do ucha.
• Ból gardła, zapalenie migdałków: Silne infekcje gardła mogą powodować ból odczuwany również w uchu.
• Problemy z kręgosłupem szyjnym: Czasem napięcie mięśni szyi lub zmiany zwyrodnieniowe w odcinku szyjnym kręgosłupa mogą rzutować ból do ucha.

W takich przypadkach leczenie ucha nie przyniesie efektu, dopóki nie zostanie zdiagnozowana i wyleczona pierwotna przyczyna bólu.

Przeczytaj również: Ile godzin trwa dyżur lekarza w szpitalu? 48h vs. rzeczywistość

Twoja droga do zdrowia: kluczowe wnioski

Prosty schemat decyzyjny: POZ, Laryngolog czy SOR?

Aby ułatwić Ci podjęcie szybkiej i właściwej decyzji, przygotowałam zwięzłe podsumowanie, które pomoże Ci zorientować się, do którego specjalisty należy się udać w zależności od objawów:

Objawy/Sytuacja	Gdzie się udać?
Ostry ból ucha, gorączka (niezbyt wysoka), uczucie zatkania, ból po przeziębieniu.	Lekarz rodzinny (POZ) / Pediatra
Nawracający ból ucha, niedosłuch, szumy uszne, zawroty głowy, leczenie POZ nieskuteczne.	Laryngolog (po skierowaniu od POZ lub bezpośrednio przy przewlekłych problemach)
Bardzo silny, nagły ból z wysoką gorączką i wymiotami, uraz głowy/ucha, wyciek krwistej/ropnej wydzieliny, nagła utrata słuchu, sztywność karku, zaburzenia równowagi, porażenie nerwu twarzowego, ciało obce w uchu.	Szpitalny Oddział Ratunkowy (SOR)
Ból ucha u niemowlaka poniżej 6. miesiąca życia z gorączką lub wyciekiem.	Pediatra / SOR (pilna konsultacja)
Podejrzenie bólu rzutowanego (od zęba, zatok, stawu skroniowo-żuchwowego).	Lekarz rodzinny (POZ) w celu wstępnej diagnozy i ewentualnego skierowania do odpowiedniego specjalisty (dentysta, neurolog, fizjoterapeuta)

Profilaktyka bólu ucha: jak dbać o uszy, by uniknąć problemów w przyszłości?

Lepiej zapobiegać niż leczyć! Oto kilka praktycznych wskazówek, jak dbać o uszy, aby zminimalizować ryzyko bólu i infekcji:

• Unikaj patyczków higienicznych: Nie wkładaj ich do wnętrza ucha. Czyść jedynie zewnętrzną część małżowiny usznej.
• Chroń uszy przed hałasem: Używaj zatyczek do uszu w głośnym otoczeniu (koncerty, prace budowlane).
• Odpowiednie suszenie uszu po kąpieli: Po pływaniu lub kąpieli delikatnie osusz uszy ręcznikiem lub użyj suszarki do włosów (na niskiej temperaturze i z bezpiecznej odległości), aby zapobiec gromadzeniu się wilgoci.
• Lecz infekcje górnych dróg oddechowych: Katar, przeziębienie czy zapalenie zatok mogą prowadzić do zapalenia ucha środkowego. Szybkie leczenie tych infekcji zmniejsza ryzyko powikłań.
• Unikaj ekspozycji na dym tytoniowy: Dym tytoniowy, zwłaszcza u dzieci, zwiększa ryzyko infekcji ucha.
• Dbaj o higienę rąk: Regularne mycie rąk pomaga zapobiegać rozprzestrzenianiu się wirusów i bakterii.